Ngày tôi còn nhỏ, thường theo mẹ gánh nước ao làng. Con đường đất hôn hênh bước chân, nước gánh về văng đổ. Mẹ lấy lá chuối đặt lên miệng thùng cho nước khỏi sóng sánh. Còn tôi thì chạy theo, thò tay vào miệng thùng nghịch nước thì thích lắm.
Ao làng rộng và sâu, bờ ao cao, chắc chắn và sạch sẽ. Trên bờ dựng một ngôi miếu thờ, sơn vôi trắng. Đến ngày lễ miếu, dân làng mang bánh trái, nhang đèn đến cầu cúng cho dịch bệnh tiêu tan, xóm làng an yên. Ban đêm có múa bóng rỗi, tụi con nít như tôi mê lắm, coi vì lạ mà ngộ. Coi rồi nhớ hoài tới lớn.
Những năm hạn hán, trai gái làng bên kéo nhau đi gánh nước. Nhất là những đêm trăng sáng, mặt ao soi rõ bóng người, bóng trăng, lung linh và thơ mộng. Cũng từ những đêm gánh nước ấy mà có bao mối tình nảy nở. Rồi đi vào thơ ca, sáu câu vọng cổ, in sâu trong tâm trí nhiều lớp người Nam Bộ.
Không ai biết chính xác ao làng có từ khi nào. Đoán chừng thời cha ông đi mở đất phương Nam. Nơi còn hoang vu, khỉ ho cò gáy và rừng sâu nước độc. Ở những vùng đất nằm sâu bên trong, không có sông rạch, nước ngọt…Tổ tiên đào ao, hứng nước trời để lấy nước sinh hoạt và giữ sự sống. Từ đó mới dần dần lập nên xóm làng, con người mới bám trụ được với đất như ngày nay.
Ao làng về sau không còn cảnh trai gái rủ nhau đi gánh nước, không còn những cuộc tình “gánh nước đêm trăng”. Cũng không còn đứa trẻ theo mẹ nghịch nước bên thùng. Ao làng lấp dần theo thời gian, nhưng đâu đó vẫn còn dấu tích: một vùng nước nong mọc đầy cỏ hoang, hay mấy luống hoa màu trồng trên bờ ao – như chứng nhân lặng lẽ của một thời mở đất đã dần xa.
Ngày nay, ao làng được thay thế bằng ống nước ngọt dẫn đến tận nhà. Được khử mùi, xử lý bằng hóa chất. Không còn những viên phèn trắng, chua như giấm, để lóng trong nước ao làng như ngày xưa. Nhưng trong ký ức của những người đã từng “uống nước ao làng”…Thời cha ông đi mở đất ở xứ sở Gò Công, thì vẫn còn nguyên vẹn hình bóng ao làng xa xưa.
Cà Mau, ngày 05 tháng 02 năm 2026
Phan Thanh Tâm
